Last Updated on: 14th نوامبر 2026, 04:39 ب.ظ
داریوش بی‌نیاز
محمدرضا شاه پهلوی ایران‌گراترینِ ایران‌گراها بود (طبعاً از نظر من و به دلایل زیر). ولی یک ایرانگرای بسیار مدرن. ایران‌گرایی و مدرنیسم‌اش، او را به یک فرد شدیداً ایده‌آلیست با برنامه‌های بسیار بلندپروازانه سوق داد. این که او از منظر تئوری‌های امروزین دموکراسی، یک دیکتاتور بود، احتمال دارد درست باشد، ولی نه به آن شکلی که رسانه‌های غربی و چپگراهای زمانه‌اش علیه‌اش تبلیغ می‌کردند و هنوز هم می‌کنند. من محمدرضا شاه را با دیکتاتورهای همزمانش در نوشتار «آیا محمدرضا شاه دیکتاتور بود؟» مقایسه کردم تا خواننده بداند هر گردی، گردو نیست.
باری، چرا محمدرضا شاه یک ایرانگرای سوپر مدرن بود؟ چرا محمدرضا شاه با برنامه‌ها و پروژه‌های خود نه تنها چپ‌های وطنی بلکه چپ «عدالتخواه» جهانی را به چالش کشیده بود و به گونه‌ای در حال تحقق شعارهای «عدالتخواهی سوسیالیسم جهانی» در ایران بود؟ خواننده می‌تواند کلیاتِ اصلاحات محمدرضا شاه در حوزه‌های زنان و کارگران را همین جا دانلود کند.
سیاست درونی
محمدرضا شاه تصمیم گرفت که در دو بستر ایده‌های بلندپروازانه خود را به کار ببندد: سیاست داخلی و سیاست خارجی. در سیاست داخلی یا درون ایران از لحاظ اجتماعی-سیاسی دو رویکرد را پیش روی خود گذاشت: زنان و کارگران.
اصلاحات حقوقی و ساختاری در راستای ارتقای جایگاه اجتماعی و حقوقی زنان در دوران محمدرضا پهلوی، عمدتاً در دو موج اساسی میان سال‌های ۱۳۴۱ تا ۱۳۵۴ خورشید (1962 تا 1975 میلادی) به وقوع پیوست. این نوسازی ساختاری با قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ اسلام‌گرایان به رهبری خمینی روبرو شد.
موج نخست با اصلاحات سیاسی و اجتماعی ۱۳۴۱ تا ۱۳۴۲ (انقلاب سفید) آغاز شد که وضعیت زنان ایران را زیرورو کرد:
- اعطای حق رأی و انتخاب شدن: این در حالی بود که هنوز همه کشورهای اروپایی مانند اسپانیا، پرتقال، لیختن‌اشتاین و سوئیس، زنان نه حق انتخاب کردن و نه انتخاب شدن را داشتند.
- ورود به سپاه دانش و سپاه بهداشت: این پروژه باعث شد که هزاران زن جوان برای آموزش خدمات آموزشی و بهداشتی راهی روستاهای دوردست بشوند. رویکردی که باعث شکستن ساختارهای سنتی-مذهبی در مناطق ایران گردید.
- گشایش مناصب عالی قضایی و اجرایی: ممنوعیت ورود زنان به مناصب قضایی برداشته شد و نخستین زنان قاضی (مانند شیرین عبادی و مهرانگیز منوچهریان) و نخستین وزیر زن (فرخ‌رو پارسا به عنوان رئیس آموزش و پرورش در سال ۱۳۴۷) منصوب شدند.
موج دوم با اصلاحات بنیادین در حوزه حقوق خانواده (قوانین حمایت خانواده) آغاز شد (1346 و 1354).
این مهم‌ترین و عمیق‌ترین دگرگونی حقوقی بود که مستقیقاً بر زندگی روزمره، ازدواج و طلاق زنان اثر گذاشت، تصویب «قانون خانواده» در سال 1346 و سپس اصلاح و تکمیل آن در سال 1353/54 صورت گرفت. این قوانین بدون لغو صریح شریعت، اختیارات مطلق مردان در نظام سنتی را به شدت محدود کرد. مانند:
محدودسازی شدید چندهمسری که تخطی از آن جرم‌انگاری شده بود؛ در کنار آن «محدود کردن حق طلاق یک‌جانبه مرد» که نتیجه منطقی آن هم «اعطای حق درخواست طلاق به زنان» بود. «قوانین حضانت فرزندان» هم تغییر یافت و دیگر به طور خودکار به پدر یا خانواده پدری تعلق نمی‌گرفت. و از همه بدتر- برای اسلام‌گرایان ایرانی- «افزایش حداقل سن قانونی» دختران از ۱۵ سال به ۱۸ سال تمام و برای پسران از ۱۸ سال به ۲۰ سال تغییر یافت، تخلف از آن جرم‌انگاری شده بود.
در کنار موارد بالا، «قوانین مربوط به سقط جنین» و «قانون گذارنامه» و «برابری دستمزد در قانون کار» نیز به نفع زنان تغییر کرد. اسلام‌گرایان هیچ گاه – تا به امروز- محمدرضا شاه پهلوی را برای این رویکردِ «ضدشریعت»اش -سیاست های فمینیستی اش- نبخشیده‌اند.
حوزه کار و کارگری
به نظر من «سوسیالیست»ترین ایرانی، خود محمدرضا شاه پهلوی بود. البته سوسیالیست بودن او مبنای مارکسیستی نداشت بلکه مبنایش ایران‌دوستی و ایرانی‌دوستی بود. اصلاحات در حوزه کار بسیار فراتر از «دولت‌های رفاه» در کشورهای اروپایی بود. در این نوشتار کوتاه به مقایسه اصلاحات محمدرضا شاه و بازار آزاد اجتماعی در اروپا پرداخته نمی‌شود، چون هدف نشان دادن ایده‌آلیسم یک ایرانگراست که عملاً جانش را فدای ایده‌هایش کرد.
اصلاحات در حوزه کار و کارگری را می‌توان در سه لایه کلان نشان داد:
۱) تصویب قانون کار جامع (۱۳۳۷ / 1959 میلادی):
- ساعات کار و اضافه‌کاری: هفته‌ای ۴۸ ساعت کار (روزانه ۸ ساعت) و ساعت اضافی با پرداخت حداقل ۳۵ درصد دستمزد بیشترتصویب شد.
- ممنوعیت کار کودکان: استخدام کودکان زیر ۱۲ سال مطلقا ممنوع شد و برای نوجوانان ۱۲ تا ۱۶ سال شرایط سخت‌گیرانه و ساعت کار کمتر پیش‌بینی گردید.
- مرخصی‌ها و حمایت از زنان کارگر:۱۲ روز مرخصی استحقاقی سالانه با حقوق، و ۱۲ هفته مرخصی زایمان برای زنان کارگر به همراه ممنوعیت کارهای سخت و زیان‌آور برای زنان و نوجوانان تصویب شد.
- نهادهای حل اختلاف: ایجاد شوراهای کارگاهی و هیئت‌های حل اختلاف سه گانه (نمایندگان کارگران، کارفر و دولت) برای رسیدگی به دعاوی اخراج و دستمزد و غیره تشکیل شد.
۲) سهیم کردن کارگران در سود کارخانه‌ها. این یک نوع الگوبرداری از مدل‌های سرمایه‌داری رفاهی اروپا طراحی شده بود. که برای کارگران ۲۰ درصد از توزیع سود خالص را سالانه در نظر می‌گرفت. همچین، گسترش سهام کارخانه به کارگران و واگذاری ۴۹ درصد سهام بخش خصوصی به کارگران و کارمندان یا در واحدهای کشاورزی به کشاورزان.
۳) تأسیس سازمان تأمین خدمات اجتماعی و بیمه‌های درمانی (1332 تا 1354) که شامل «قانون بیمه‌ای اجتماعی کارگران» و «قانون تأمین اجتماعی» (1354) می‌شد.
همان‌‌گونه که خواننده مشاهده می‌کند، محمدرضا شاه در حوزه کلان اجتماعی حتا نسبت به بسیاری از کشورهای اروپایی جلوتر بود و توانست یک زیرساخت حقوقی برای تحقق اهداف خود بوجود بیاورد. باید در این‌جا تأکید کرد که زنان، سودبرندگان اصلی این اصلاحات بودند، چیزی که مانند خاری در چشم اسلام‌گرایان ایرانی عمل می‌کرد.
حوزه خارجی
ولی پیش بردن منافع مردم ایران در داخل کشور، اگرچه با مقاومتِ اسلام‌گرایان و حامیان چپگرای آن‌ها روبرو شد، ولی شاید بتوان گفت که این بخش از مبارزه محمدرضا شاه برای مدرنیسم، بخش آسان‌تر بود، بخش مشکل‌تر جنگ او با غول‌های انرژی فسیلی کشورهای غربی یعنی هفت‌خواهران بود. (برای اطلاعات بیشتر از غول های انرژی فسیلی به این مقاله رجوع کنید)
نقطه آغاز ورود استعمار نفتی به ایران با امضای امتیازنامه «ویلیام ناکس دارسی» در سال 1901 (1280 خورشیدی) بود. طبق این امتیازنامه، ایران امتیاز حقوق اختصاصی اکتشاف، استخراج، پالایش و بهره‌داری از نفت و گاز در تمام خاک ایران به استثنای پنج استان شمالی (هم مرز با روسیه) برای مدت ۶۰ سال به بریتانیا واگذار می کرد.
اگرچه در عصر رضا شاه یک دعوای حقوقی بر سر این امتیاز درگرفت ولی در سال 1933 قراردادی به تصویب رسید که باز هم همان انحصار ۶۰ سال تمدید شد یعنی تا سال 1993 میلادی. دعواهای حکومت‌های ایرانی با بریتانیا عملاً تا زمان ملی شدن صنعت نفت حل نشد. همین باعث شد که در ۲۹ اسفند 1329 قانون ملی شدن صنعت نفت به تصویب مجلس شورای ملی و مجلس سنا برسد. با روی کار آمدن حکومت (دولت) دکتر مصدق در اردیبهشت 1330، عملاً خروج تکنسین‌های بریتانیایی و خلع ید از شرکت نفت انگلیس و ایران و تصرف پالایشگاه آبادان توسط شرکت ملی نفت ایران عملیاتی شد.
پس از واقعه [معروف به «کودتا»] ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ (1953 میلادی) و سرنگونی حکومت دکتر محمد مصدق، انحصار تک جانبه شرکت نفت انگلیس و ایران (AIOC) پایان یافت و جای خود را به «قرارداد کنسرسیوم نفت» داد که یک طرفش ایران بود و طرف دیگر – به جای شرکت بریتانیایی- حالا هفت‌خواهران بودند.
- Standard Oil of New Jersey (بعدها Exxon، امروز بخش اصلی ExxonMobil
- Royal Dutch Shell ( شرکت بریتانیایی-هلند
- Anglo-Persian Oil Company (بعدها BP یا British Petroleum
- Standard Oil of New York / Socony (بعدها Mobil، امروز ادغام‌شده در ExxonMobil
- Standard Oil of California / Socal (بعدها Chevron)
- Gulf Oil (بعدها ادغام‌شده در Chevron)
- Texaco (بعدها ادغام‌شده در Chevron)
محمدرضا شاه برخلاف چپگرایان وابسته به شوروی یا چین درک دیگری از «امپریالیسم» داشت، البته درکی دقیق و عینی. از نظر او دولت‌های آمریکایی یا اروپایی چندان در این بازی جهانی مهم نبودند؛ آن‌چه از نظر محمدرضا شاه، «استعمار یا امپریالیسم» تلقی می شد نه دولت‌های غربی بلکه همین هفت خواهران بودند. و درک او کاملاً درست بود؛ امروزه می‌دانیم که این غول‌های انرژی فسیلی در غرب مابقی جهان، هم «دولت تعیین می‌کردند» و هم عملاً قدرت مطلق در حوزه ژئوپولیتیک بودند (البته هنوز هم هستند ولی دیگر نه به طور مطلق). اعلام جنگ محمدرضا شاه علیه هفت‌خواهران – چیزی که در نهایت باعث سقوطش شد- برای غرب (هفت خواهران و حتا کشورهای کشورهای غربی) هزینه های بس بزرگی داشت. پس از دعواهای فراوان هم میان ایران و هفت خواهران و هم میان اوپک و هفت‌خواهران، سرانجام محمدرضا شاه موفق شد به هدف خود برسد: در ۵ مرداد ۱۳۵۲ (جولای 1973) «قرارداد جدید فروش و عملیات» میان دولت ایران و اعضای کنسرسیوم (هفت‌خواهران) بسته شد و عملاً دست پرامتیاز هفت‌خواهران از نفت ایران بریده شد. (خواننده می‌تواند «نفت ایران، بریتانیا و هفت‌خواهران» دانلود کند)
در زمانی که محمدرضا شاه پهلوی در چنین مسیری حرکت می‌کرد، در ایران هیچ نیروی سکولاری نبود که ارزش‌های دموکراسی غربی یا لیبرالیسم را نمایندگی کند. همه کسانی که امروز از «دیکتاتوری» محمدرضا شاه سخن می‌گویند یا مانند همین اسلام‌گرایان کنونی خواهان ولایت فقیه بودند یا مانند چپ‌های وابسته به شوروی و چین خواهان «دیکتاتوری پرولتاریا» بودند. مابقی جریان‌های سیاسی غیرمارکسیستی (مانند جبهه ملی و نهضت آزادی و …) از تمایلات شدید اسلام‌گرایی برخوردار بودند، چیزی که پس از انقلاب اسلامی به خوبی نشان داده شد تا چه اندازه از نظر ایدئولوژیکی وابسته به اسلام سیاسی هستند.
****************